Í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga eykst sífellt umræða um málefni sveitarfélagsins, framboðin og frambjóðendur. En umræðan á sér ekki aðeins stað meðal fullorðinna. Börn og unglingar hlusta, fylgjast með og móta sér skoðun. Þau taka eftir því hvernig við tölum um fólk sem er okkur ósammála og hvernig við bregðumst við þegar skoðanir annarra skarast við okkar eigin.
Í litlu samfélagi getur þetta verið sérstaklega flókið. Hér eru frambjóðendur ekki bara nöfn á lista heldur fólk sem börnin okkar þekkja, nágrannar, ættingjar, foreldrar vina eða samstarfsfólk foreldra þeirra. Þess vegna þurfum við að vera meðvituð um að öll umræða getur snert einstaklinga sem eru hluti af daglegu lífi barnanna okkar. Börn læra ekki bara af því sem þau heyra, líka af því sem þau sjá og upplifa. Þau fylgjast með samskiptum okkar, hvernig við tökumst á við ágreining og hvort við sýnum öðrum virðingu.
Yngri börn skynja fyrst og fremst raddblæ, tilfinningar og hvernig fólk kemur fram hvert við annað. Þau skilja ekki alltaf eðli umræðunnar, en finna vel hvort talað er af virðingu eða óvirðingu. Gæta þarf að því að setja börn ekki í þá stöðu að þau upplifi að þau þurfi að vera með eða á móti einhverjum. Fyrir barn getur neikvætt tal um frambjóðanda verið neikvætt tal um manneskju sem það þekkir og þannig valdið barninu óþægindum, kvíða eða vanlíðan. Gott er að útskýra fyrir börnum að fólk hafi mismunandi skoðanir um hvernig best sé að gera hlutina og því rökræðum við málefnin sem skipta máli og kjósum síðan þá sem við treystum til að stjórna. Mikilvægast er að börn upplifi að það sé hægt að vera ósammála en á sama tíma sýnum við hvort öðru virðingu.
Með unglingum er hægt að fara dýpra í samtalið. Þau eru farin að velta fyrir sér hugtökum eins og réttlæti, eigin gildum, gildum samfélagsins, framtíðinni og mynda sér skoðanir. Mikilvægt er að ræða við þau af einlægni en forðast að predika okkar upplifun og skilning á hlutunum. Gagnlegt getur verið að spyrja: Hvað finnst þér skipta máli í samfélaginu? Hvernig finnst þér umræðan vera? Hvað er best fyrir heildina? Hvenær er gagnrýni málefnaleg og hvenær verður hún ósanngjörn eða meiðandi? Með opnu samtali hjálpum við ungu fólki að móta sér sínar eigin skoðanir og heilbrigða sýn á samfélagið.
Það er mikilvægt að kenna börnum og ungmennum að allir eigi rétt á sinni skoðun, svo lengi sem hún gengur ekki á mannréttindi annarra. Umburðarlyndi fyrir skoðunum þýðir ekki að við eigum að samþykkja fordóma, niðurlægingu eða tal sem dregur úr mannlegri reisn fólks. Það má vera til staðar ágreiningur um leiðir og lausnir, en þegar orðræða beinist að því að gera lítið úr fólki eða draga úr réttindum þess, þá þurfum við að vera skýr um að þar liggja mörkin.
Þegar kemur að samskiptum er enginn fullkominn. Ef við föllum í þá gryfju að tala með hætti sem við erum ekki stolt af, þá er mikilvægt að geta séð að sér. Það er ekki veikleikamerki heldur styrkleiki. Börn læra ekki aðeins af því þegar við gerum eða breytum rétt, heldur líka þegar við viðurkennum mistök, biðjumst afsökunar og veljum betri leið.
Í aðdraganda kosninga felst því ekki aðeins tækifæri til að velja gott fólk til starfa fyrir samfélagið, heldur líka að vera fyrirmynd barnanna okkar með því að eiga í uppbyggilegum samskiptum, sýna í verki að það að bera virðingu fyrir öðrum sé styrkleiki og að hægt sé að standa með sínum skoðunum án þess að gera lítið úr öðrum. Börn sem alast upp við opnar og virðingarríkar umræður eru líklegri til að þróa með sér samkennd, félagslega hæfni og virðingu fyrir fjölbreytileikanum. Er það ekki kosningamál sem við getum öll sameinast um?
Skúli Ingibergur Þórarinsson
Fjölskyldufræðingur
