Á ferð minni um Benín, Tógó og Gana í janúar síðast liðnum hópuðust oft að okkur börn sem kölluðu yovo, yovo. Yovo merkir útlendingur eða hvítingi á máli Fonmanna sem er fjölmennasta þjóðin í Benín en yovo er einnig notað víða í Vestur-Afríku yfir hvíta ferðamenn. Ferðaþjónustan á svæðinu er ekki umfangsmikil en þó vaxandi; oft voru vorum við einu ferðamennirnir á þeim stöðum sem við heimsóttum. Ég var í fimmtán manna hóp, tólf ferðamenn ásamt tveimur leiðsögumönnum og bílstjóra. Farið var á milli staða í smárútu og oftast gist eina nótt á hverju hóteli; alls á tólf hótelum á sextán dögum. Morgunmatur, hádegismatur og kvöldmatur var innifalinn. Ferðaskrifstofan sem ég fór með er bresk sérhæfir sig í ferðum til lítt þekktra ferðamannastaða. Hótelin voru flest vel ofan við meðallag og þjónustan yfirleitt til fyrirmyndar. Sama má segja um veitingastaðina og þá sérstaklega þá staði sem við fórum á í hádeginu. Ýmist var boðið upp á val af matseðli eða hlaðborð, iðulega þrírétta ef menn svo kusu. Ríkulegt úrval var af súpum, grænmeti, kjöti, fiski og ávöxtum. Kjötið er oftast geitakjöt eða kjúklingur en einnig lamb, svín og naut. Fiskurinn var ýmist eldisfiskur eða villtur, hvorutveggja virkilega góður fiskur. Einn ferðafélaginn pantaði sér reyndar í tvígang rottukjöt sem ég fékk að smakka hjá honum en fannst ekki gott. Ferskleikinn í ávöxtum er eðlilega mikill og margir fengu sér mangó í hvert mál sem var alltaf í boði ásamt ananas. Áhugavert er að bera saman hlutfall kjöts og grænmetis á veitingastöðunum í Vestur-Afríku við það sem tíðkast á Íslandi. Í Vestur-Afríku er uppistaðan það sem við nefnum gjarnan meðlæti.
Á stöðunum sem við stoppuðum á og þar sem við ókum um þorp og bæi var matvara til sölu við veginn og oftar en ekki voru bæði hænsn og geitur á vappi. Bæði var til sölu skyndibiti og matur til eldunar. Einkum í Benín var skyndibitinn afgreiddur í litlum svörtum plastpokum sem fólk henti frá sér á staðnum. Skurðir og vegkantar voru þar þaktir af svörtum plastpokum; hugmyndir um að draga úr notkun plastpoka fyrir skyndibita eru kæfðar með framlögum í kosningasjóði stjórnmálamanna.
Hvorki fátækt né ríkidæmi var áberandi á þeim stöðum og svæðum sem við fórum um. Fyrir kom að maður sá umkomulaust fólk við götur og vegi en mun sjaldnar en víða annars staðar sem ég hef farið um. Allir virðast hafa nóg að borða enda skilyrði til ræktunar óvíða betri. Sama má segja um fatnað, gegnum sneitt vel klætt fólk og margir í litríkum fatnaði háttbundnum. Algengt er að keyptur sé efnisstrangi og saumað úr honum fyrir alla í fjölskyldunni. Efnisstrangarnir eru gjarnan innfluttir frá Kína þó bómullarræktun sé mikil á svæðinu en bómullinn er nær öll flutt út án frekari vinnslu á svæðinu. Allt annað er upp á teningnum í kakóræktinni þó það sé nær allt flutt út þá er aldinið nýtt til hins ítrasta með framleiðslu á smyrslum og náttúrlyfjum. Enn frekar á þetta við um raffía pálmatrén sem eru nýtt til matar, bruggunar, til körfugerðar, sem eldiviður, í húsgögn og hús.
Þó Benín, Tógó og Gana séu um margt gósenlönd ræktunar þá eru þar blikur á lofti vegna hlýnunar jarðar af mannavöldum. Á undanförnum árum hefur röskun á rigningartíma valdið vandræðum við ræktun og einnig hefur strandrof aukist sem hefur verið mætt með byggingu varnargarða. Fólk í Vestur-Afríku er ekki með neyslu sinni að valda miklum gróðurhúsaáhrifum en þarf samt að glíma við afleiðingar þeirra.
Auk fæðu og klæða er húsnæði hluti af grunnþörfum fólks í Vestur-Afríku líkt og hjá okkur. Á leið okkar um svæðið sáum við oft uppsteypt hús að fullu eða hluta en ókláruð að öðru leyti; jafnvel staðið þannig í áratugi. Lánafyrirgreiðsla er af skornum skammti og flestir eru að byggja einungis fyrir eigin aflafé.
Ferðin var ævintýri hvern dag, vakti margar spurningar en dýpkaði einnig skilning og jók þekkingu. Hún var auglýst sem vúdútrúarhátíðarferð og það að kynnast þeim trúarbrögðum var eitt af því lærdómsríkasta í ferðinni. Bæði með því að sjá og upplifa djúpar menningarlegar rætur vúdutrúarinnar í samfélögum á svæðinu og um leið átta sig á hve villandi mynd er dregin upp af vúdú í vestrænu sjónvarps- og kvikmyndaefni.
Þar var einnig áhugavert að fá sjónarhorn heimamanna á þrælaverslunina. Margir vita að hún hefði ekki getað farið fram nema með þátttöku íbúa svæðisins sem seldu Vesturlandabúum stríðsfanga fyrir byssur sem aftur styrktu þá í átökum konungsvelda á svæðinu. Þrældómur stríðsfanga hafði viðgengist í langan tíma áður en Evrópubúar komu til sögunnar en sá þrældómur var þó ekki, samkvæmt upplýsingum leiðsögumanns, byggður á algjörri afmennskun líkt og þrælaverslun gullna þríhyrningsins gerði.
Hluti af upplifun minni í ferðalögum á framandi slóðir er að velta fyrir mér skipulagi ferða, móttöku heimamanna og samsetning ferðafélagahópsins. Í þessari ferð var hópurinn lítill en með fjölbreytilegar tengingar við mismunandi svæði. Bæði vegna margra ferðalaga og vegna uppruna. Ein kona var fædd í Madagaskar, á franskan föður og sænskan eigimann; er með þrefalt ríkifang. Hjón frá Bandaríkjunum voru fædd í Palestínu og Líbanon og bandarískur gyðingur átti ættir að rekja til Litháen. Fleiri hafa tvöfalt ríkisfang og hafa búið um lengri tíma í öðru landi en heimalandi. Samræður, spurningar og vangaveltur ferðafélaganna voru því mjög áhugaverðar. Til dæmis frásagnir um að vera ferðamaður á Íslandi fyrir og eftir 2015.
Þessi ferð og fleiri slíkar leiða hugann að því hvernig við skipuleggjum ferðaþjónustu á okkar svæði og hvernig tökum við á móti ferðamönnum. Markmiðið með ferðaþjónustu þarf að vera meira en skapa atvinnu og græða peninga. Það skiptir einnig máli að uppbyggingin sé í sátt við náttúru og samfélag. Ég held að við getum byggt upp ferðaþjónustu sem þjónar samfélagslegum hagsmunum íbúa svæðisins og óskum um öflugra og innihaldsríkara samfélag.
Eyjólfur Guðmundsson
25. febrúar 2026
