Sjósókn hefur verið einn af lykilþáttum í atvinnu- og samfélagssögu Austur-Skaftfellinga. Sjóróður var annar bjargræðisvegur sveitanna; ef hann brást gat orðið þröngt í búi á mörgum heimilum. Þrátt fyrir hafnleysi, grynningar, sandburð og brim við suðausturströndina, nýttu heimamenn þá lendingarstaði sem best þóttu henta hverju sinni. Það þurfti glöggskyggni á sjávarlag, snör og samstillt handtök og viðhafa vinnubrögð sem best gæfust. Skipin voru árabátar; áttæringar og sexæringar voru „skip“, með 10-12 manna áhöfn, en fjórrónir voru „bátar“ og áhöfn þeirra 4-6 menn. Fiskað var á handfæri.
Bændur gerðu út báta í sameiningu og reru gjarnan sjálfir. Á hjáleigum hvíldu oft svokallaðar róðrakvaðir, þær fólu í sér að bændur skyldu leggja til mannskap á báta landeiganda gegn hlut í aflanum. Aflaskiptin voru að fornri venju, hver maður er á sjó fór eða gætti hesta í fjöru fékk einn hlut, formaður stundum formannshlut að auki og skipseigandi 2-4 hluti. Þar sem langt var til verslunarstaða var aflinn að jafnaði hertur til að spara salt en síðar að mestu saltaður. Í bókinni Atvinnuhættir Austur-Skaftfellinga fjallar Páll Þorsteinsson um helstu útróðrastaði svæðisins og þróun þeirra í tímans rás.
Landnámabók getur hafskipahafnar við Hornafjörð, þegar á fyrstu öldum byggðar. Aðrar heimildir benda til að útræði um Hornafjarðarós hafi verið stundað fram á 18. öld. Um 1770 urðu miklar breytingar á ósnum og innan fjarðar vegna sandburðar og umskipti á straumum og farvegum. Sjóróður um ósinn varð erfiðari og hættulegri og lagðist að mestu af um tíma. Árið 1883 markaði tímamót í árabátaútgerð Nesjamanna. Eftir harðindaárin 1881–1882 hófst sjósókn um Hornafjarðarós á ný og fiskaflinn varð mikilvægt framlag til fæðuöryggis heimamanna.
Uppsátur bátanna var við vestanverðan Leiðarhöfða þar sem þrjú til fjögur naust voru grafin inn í bakkann. Verbúðir voru engar, bændur komu að morgni dags gangandi eða ríðandi til róðra og héldu heim að kvöldi. Þetta sýnir vel hvernig sjósókn og búskapur voru nátengd daglegu lífi fólks. Með aukinni vélbátaútgerð á Höfn á fyrstu áratugum 20. aldar dró smám saman úr árabátaútgerðinni, um 1920 hafði hún að mestu lagst af við Hornafjörð.
Frá Hornshöfn í Hornsvík, suðaustur af Horni í Nesjum stunduðu Nesjabændur sjóróðra allt frá öndverðu og fram yfir aldamótin 1900. Í sýslulýsingu frá 1746 er höfnin sögð „brúkanlegust í hægu norðri“, sem sýnir hversu notagildi hennar var háð veðri og vindáttum. Í Jarðabók Ísleifs Einarssonar frá 1708–1709 segir að þar hafi „til forna verið 20 verskálar“, sem bendir til umfangsmikillar útgerðar á fyrri tímum. Munnmæli herma að Norðlendingar, einkum Skagfirðingar hafi haft verstöð undir Kambhorni og sáust tóftir hennar fram yfir miðja 20. öld.
Papós í Lóni gegndi einnig mikilvægu hlutverki í útræði og verslun á Suðausturlandi. Nafnið vísar til papa, írskra einsetumanna sem að líkindum dvöldu hér fyrir landnám norrænna manna. Þó Papós teldist illa fallinn sem framtíðarhöfn vegna grynninga og brims, álitu heimamenn staðinn vel hæfan til siglinga kaupskipa. Árin 1861–1897 var þar rekinn verslunarstaður og sigldu þangað um 100 smálesta seglskip með vörur. Papós var jafnframt helsti útróðrastaður Lónmanna vestan Jökulsár, með uppsátur í Þorgeirsstaðaklifum. Líkt og við Hornafjörð dró úr róðrum frá Papós þegar vélbátaútgerð efldist á Höfn.
Í Lóni var einnig stuðst við Bæjarós til útræðis en þó ekki reglubundin útgerð. Í sýslulýsingu 1746 segir að ósinn, eða útfall Jökulsár, hafi helst verið notaður til sumarútræðis.
Hvalneskrókur gegndi lykilhlutverki í sjósókn Lónmanna austan ár. Þar var gott skjól í norðan og norðaustan áttum og lending talin góð fyrir árabáta. Þaðan var útræði frá fornu fari og samkvæmt munnmælum sóttu einnig Norðlendingar þaðan sjó, þegar á 16. öld. Árið 1912 var Hvalneskrókur löggiltur sem siglingahöfn og þangað bárust vörur bæði frá Hornafirði og Djúpavogi. Einar Einarsson bóndi á Hvalnesi var síðastur til að ýta úr vör við Hvalneskrók árið 1945.
Skinneyjarvík við Höfðasand austan Skinneyjarhöfða var aðal útróðrarstaðurinn á Mýrum. Til forna var víkin nefnd Mýrahöfn. Þaðan reru Mýramenn frá ómunatíð, auk bænda úr Suðursveit og stundum úr Nesjum þegar ekki var róið frá Horni. Þótti best að róa frá víkinni en annars staðar við sendna ströndina og afar fátítt að bátum hlekktist á við lendingu.
Í Suðursveit var Hálsahöfn við Hálsaós, þaðan var stundað útræði um aldir. Norðlendingar sóttu þangað sjó á vetrarvertíðum og höfðu verbúðir í Kambstúni. Sjósóknin reyndist ekki áhættulaus, frekar en frá fyrr nefndum útræðishöfnum. Í mars 1573 skall á skyndilegt ofviðri úti fyrir Hálsum og samkvæmt annálum drukknuðu 53 menn, en þjóðsögur nefna enn hærri tölu. Talið er að þetta mikla manntjón hafi átt þátt í því að útræði Norðlendinga við Hálsa lagðist af. Náttúrulegar breytingar höfðu einnig áhrif; sker sem áður virkuðu sem brimbrjótar sukku smám saman í sæ og lendingarskilyrði versnuðu. Eftir það færðist útræði í Suðursveit einkum yfir á Bjarnahraunssand.
Bjarnahraunssandur við Þrándarholt var aðal útróðrastaður Suðursveitunga hátt í 4 aldir. Um aldamótin 1900 var róið þaðan á fjórum sexæringum, á vetrarvertíð 1920 var fjórum áttæringum haldið úti. Það voru skipin Sæbjörg, Svanur, Vonin og Vongóður. Þó skjól fyrir úthafsbrimi finnist ekki við strönd Suðursveitar, hafa sjóslys í tengslum við útróður heimamanna orðið ótrúlega fá, miðað við aðrar útræðishafnir sýslunnar. Útgerð þaðan lagðist endanlega af árið 1964.
Ingólfshöfði var nýttur til útræðis þar sem nokkurt skjól myndaðist í Höfðavík við norðanverðan höfðann. Árið 1712 voru þar þrjú verhús, frá Hnappavöllum, Hofi og Sandfelli. Þar urðu sjóslys 1746 og 1758 og áhafnir drukknuðu. Sandburður frá jökulám og Skeiðarárhlaupum breytti lendingarskilyrðum svo að útróður lagðist smám saman af. Þó var enn róið frá Fagurhólsmýrar- og Hnappavallafjörum á 19. og 20. öld, menn leituðu ætíð að besta „hliði“, þ.e. öruggustu lendingunni hverju sinni.
Með aukinni vélbátaútgerð frá Höfn, bættum samgöngum og breyttum atvinnuháttum dró smám saman úr sjósókn frá útræðishöfnum sveitanna. Um 1974 var útgerð frá Skinneyjarhöfn nær alveg aflögð og þar með lauk löngum kafla í sögu árabátaútgerðar á Suðausturlandi.
Á nokkrum þessara staða má enn finna jarðlægar minjar sem bera vitni um þá merkilegu sögu Austur-Skaftfellinga sem hér hefur verið vikið að. Sjón er sögu ríkari.
Sigríður Guðný Björgvinsdóttir
Verkefnastjóri Rannsóknarsviðs
Menningarmiðstöð Hornafjarðar
