Jökullinn skannaður til að bæta öryggi 

Það var ekki aftur snúið þegar Stephan Mantler kom yfir Almannaskarð og sá yfir jöklana í fyrsta skipti. Þá hafði hann ferðast nokkrum sinnum til Íslands, sem var þegar orðið uppáhalds land hans til ferðalaga, en þarna hugsaði hann með sér: „Djöfull væri magnað að búa hér!“

Stephan er fæddur í Austurríki árið 1974 og er með doktorsgráðu í tölvunarfræði, með sérhæfingu í landupplýsingakerfum. Hann býr ásamt unnustu sinni, Ingu Stumpf, á Dynjanda í Nesjum. Þar hafa þau búið síðan árið 2013, þegar þau keyptu jörðina af vinafólki sem þau höfðu kynnst í gegnum hestamennskuna og var þá að hugsa sér til hreyfings. „Það var ekki annað hægt en að grípa tækifærið“ segir Stephan og lýsir því hvernig honum þyki enn ótrúlegt að horfa út um stofugluggann á þetta magnaða landslag. „Það eru ekki margir staðir í heiminum þar sem maður sér frá sjó og upp í jökulhulin fjöll.“

Í dag starfar Stephan við fjölbreytt verkefni tengd jöklum, fjallamennsku, öryggi og tækni. Hann rekur eigið fyrirtæki sem sérhæfir sig í einkaferðum, en undanfarna vetur hefur stór hluti starfsins einnig tengst fagráði íshellaferða og jöklaganga í Vatnajökulsþjóðgarði.

Bætt öryggi á jökli 

Stephan er formaður og verkefnastjóri fagráðs íshellaferða og jöklaganga í Vatnajökulsþjóðgarði. Hann segir starfið fyrst og fremst snúast um eina spurningu: hvernig sé hægt að bæta öryggið á jöklinum.

Þar skipti miklu máli að nýta þá reynslu sem þegar er til hjá fyrirtækjunum og skapa traustan vettvang til að miðla upplýsingum á milli aðila. „Betur sjá augu en auga“, segir Stephan og bendir á að mikilvægt sé að fá ólíka aðila að borðinu þegar kemur að öryggi á jökli.

Einnig þurfi að skoða hvar vanti frekari þekkingu eða gögn og hvað þurfi að bæta við, safna eða miðla, svo mat á aðstæðum verði sem best hverju sinni. Það geti þó verið áskorun að bæta samtal og upplýsingaflæði milli fyrirtækja, bæði vegna samkeppninnar og mismunandi skoðana. Hann segir jafnframt að hópurinn sé kominn vel á veg í vinnunni og nú sé til dæmis komin upp vefsíða þar sem hægt sé að skrásetja og miðla upplýsingum um íshella og fleira tengt jöklinum. 

Jökullinn skannaður

Undanfarið hefur Stephan verið að þróa aðferð til að skanna íshella á Íslandi með laserskanna. Tæknin er að hans sögn fyrst og fremst notuð í landmælingum og byggingarverkfræði, þar sem þörf er á að mæla og kortleggja svæði með mikilli nákvæmni. Með skönnuninni er íshellirinn færður yfir á stafrænt form og úr verður nákvæmt þrívíddarlíkan sem hægt er að skoða, mæla og bera saman síðar.

Stephan þekkir slíka gagnavinnslu vel frá fyrri rannsóknarverkefnum í Austurríki, þar sem sambærileg tækni var meðal annars notuð til að fylgjast með aflögun í jarðgangagerð. Hann segir skrefið því ekki hafa verið svo langt frá lestargöngum yfir í íshella, enda snúist verkefnið í báðum tilfellum um að fylgjast með rými sem getur tekið breytingum með tímanum.

Í upphafi var þó óvíst hvort aðferðin myndi henta vel í íshellum, þar sem ísinn er gegnsær og getur það haft áhrif á nákvæmni mælinganna. Fyrsta skrefið var því að leigja nokkrar gerðir af tækjum og prófa þau við íslenskar aðstæður. Niðurstöðurnar voru jákvæðar og í haust fjárfesti Stephan í eigin skanna og öflugri tölvu til að vinna úr gögnunum. Um er að ræða verulega fjárfestingu, eða um sex milljónir króna, sem hann hefur sjálfur staðið straum af. Stephan segir nokkur fyrirtæki hafa boðist til að aðstoða við kostnaðinn, en honum hafi fundist mikilvægt að hann sjálfur, og þar með skanninn, væri óháður og hlutlaus í vinnu sinni fyrir fagráðið. Að hans mati þurfi því að finna lausn sem sé ekki tengd einstökum fyrirtækjum. 

Það hefur gengið vel í vetur að þróa aðferðina og safna reynslu af því hvernig best sé að skanna íshella við íslenskar aðstæður. Með skönnuninni er meðal annars hægt að mæla þykkt íssins og fá betri yfirsýn yfir það hvernig hellirinn liggur undir yfirborðinu. Slík gögn geta hjálpað til við að skilja betur uppbyggingu íshellisins, meta aðstæður og útbúa hjálpargögn á borð við kort af hellinum. Það getur skipt miklu máli í stórum og flóknum íshellum, þar sem erfitt getur verið að átta sig á rýminu með berum augum.

Stephan segir skannanirnar einnig geta nýst við fræðslu og námskeiðahald, þar sem hægt sé að sýna dæmi um ólíka íshella og aðstæður, jafnvel þegar viðkomandi hellar eru ekki lengur til staðar eða aðgengilegir. Í framtíðinni sér hann einnig fyrir sér að slík gögn gætu nýst í sýningum fyrir almenning, jafnvel með sýndarveruleikatækni, en segir það enn vera framtíðarmúsík.

Næsta skref í verkefninu er að búa til umhverfi á vefnum þar sem hægt verður að skoða mælingarnar og setja inn athugasemdir beint við þrívíddargögnin. Einnig þarf að greina betur hvernig hægt sé að nýta þessi gögn, bæði með öryggi á jökli í huga og í öðrum tengdum verkefnum. 

Stephan segir þó mikilvægt að átta sig á því að skönnunin sé aðeins eitt verkfæri af mörgum. Hún komi ekki í staðinn fyrir reynslu og þekkingu þeirra sem þekkja jökulinn vel. Þannig sé til dæmis ekki hægt að sjá í gögnunum hvernig innri uppbygging íssins er, hvar öskulög liggja eða hversu sterkur ísinn er á hverjum stað. Þá sé heldur ekki raunhæft að skanna á hverjum degi og úrvinnsla gagnanna taki tíma.

“Því verður alltaf þörf á reynslumiklum mönnum sem geta metið aðstæður“ segir Stephan, en bendir jafnframt á að með laserskönnun, veðurstöðvum og öðrum hjálpargögnum sé hægt að styðja betur við það mat.

Sameiginlegt markmið

Stephan segir að ekki sé hægt að tryggja hundrað prósent öryggi í afþreyingarferðum á jökli, hvort sem um er að ræða jöklagöngur, íshellaferðir eða snjósleðaferðir. Hlutverk leiðsögumannsins sé þó skýrt, að gera allt sem mögulegt er til að koma í veg fyrir slys.

Hann segir samkeppnina eiga heima á vefsíðum og hjá endursöluaðilum, en þegar fólk sé komið í ferð eigi allir að vinna að sama markmiði, að bjóða upp á bestu og öruggustu upplifun sem hægt er. Þar sé betra að vinna saman en á móti hvert öðru.

Náttúruvernd segir Stephan jafnframt vera sjálfsagðan hluta af ábyrgð ferðaþjónustunnar. Ferðamenn komi til Íslands til að upplifa náttúruna og því þurfi að vernda hana eins vel og mögulegt er. Leiðsögumenn hafi þar mikilvægu hlutverki að gegna, bæði sem fyrirmyndir og við að útskýra hvað megi gera, hvað megi ekki gera og hvers vegna.

Hann bendir á að jöklaferðir séu fyrir marga ferðamenn eitt af fáum tækifærum til að verja nokkrum klukkutímum með heimamönnum. Það sé því mikilvægt tækifæri til að koma réttum skilaboðum á framfæri.

Það er alveg ljóst að Stephan Mantler situr ekki auðum höndum og nokkuð ljóst að öryggi á jöklum er honum ofarlega í huga. Það verður spennandi að fylgjast með því hvernig þessi vinna þróast áfram og hvernig tæknin getur nýst til að styðja enn betur við þekkingu, samtal og öruggari ferðir um jökulinn.